
Yorugklik difraksiyasi
Yorugklik difraksiyasi- tor malnoda -yorugklikning noshaffof jismlar (ekranlar) chegaralarini aylanib o'tish hodisasi (q. Difraksiya); yorugklikning geometrik soya sohasiga o'tishi (rasmga q.). Keng malnoda - to'lqin optikasidan geometrik optikaga o'tish chegaraviy sharoitlarida yorugklik to'lqin xossalarining namoyon bo'lishi. Tuman tomchilarida yorugklikning sochilishi, optik sistemalar (mikroskop)da tasvirning shakllanishi va b. bunga misol bo'la oladi. Yo. d. yorugklik to'lqin uzunligi X ga bogkliq; u X,-"0 da yo'qoladi. Qizil nur binafsha nurga nisbatan kuchliroq difraksiyalanadi. Bu hodisadan foydalanib, oq yorugklikni difraksiya spektriga ajratish mumkin. Yo. d.ningtaqribiy nazariyasini 1816 y.da O. Frenel yaratgan. Bu nazariyaga ko'ra, Yo. d. ikkilamchi to'lqinlar interferensiyasm natijasidir. Bu nazariyadan asboblar optikasida difraksion effektlarni hisoblashda keng foydalaniladi. Ekranlar sistemasi orqasidagi yoritilganlikni Frenel zonalari vositasida hisoblash usuli zonaviy plastinka Dumaloq ekran atrofida yorugklik nurlaridan hosil bo'lgan difraksion halqa. Frenel zonalari usuli difraksiya manzarasini faqat bir nechta zona tashkil qilgan holda samaralidir. Ushbu hollarni Frenel difraksiyasi yo'i yigkiluvchi nurlardagi difraksiya deyiladi. Agar S sirt zonaning kichik kismini tashkil qilsa yo'i difraksiya uzo'dan kuzatilsa (Fraungofer difraksiyasi), uni tushuntirish uchun muayyan nuqtaga yigkiluvchi ikkilamchi to'lqinlar fazalaridagi o'zgarishlarni hisobga olish lozim. Yo. d.ning to'liq nazariyasini 1882 y.da G. R. Kirxgof yaratgan. Yo. d. optika va fizikada katta ahamiyatga ega. Mas, u optik asboblar imkoniyatlari chegaralarini, mikroskoplar va teleskoplarning ajrata olish qobiliyatlarini, ochiq rezonatorlarning ayelligini va b.ni aniklashga imkon beradi. Lazerlarning yaratilishi Yo. d.ga oid yangi xrdisa va masalalarni yuzaga keltirdi. Bular jumlasiga qisman kogerent maydonlar difraksiyasi yo'i nochizigkiy optik muhitlardagi o'zdifraksiya hodisasi va b. kiradi. [1]

Manbalar
Ao'zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
